مجموعه ضبط‌های رادیویی ویلهلم فورت‌ونگلر (1939-1945) [22 سی‌دی]

با نام آن آفریدگار بی‌همتا، که شب‌های ظلمانی را به فانوس اختران آراست، و در هنگامه‌ی آتش و آوار، آوای جان‌بخش موسیقی را از پرده‌ی سکوت برآورد؛ تا دل آدمی در میان خوف و رجاء، به نغمه‌ی امید آرام گیرد.
به پاس بزرگداشت ویلهِلم فورت‌وِنگلِر (۱۸۸۶-۱۹۵۴)، موسیقیدانی بلندآوازه و رهبر ارکستری افسانه‌ای، که با شکوهی بی‌مانند و اقتداری کم‌نظیر، در زمره‌ی برترین رهبران تاریخ موسیقی جایگاهی بی‌رقیب و بی‌بدیل یافت.
او را نه‌تنها به‌سبب مهارت فنی، بلکه به‌واسطه‌ی عمق بیانی، شهود هنری، و توانایی خارق‌العاده‌اش در جان‌بخشی به آثار سترگ موسیقی کلاسیک می‌ستایند؛ هنرمندی که در لحظه‌های اجرا، موسیقی را از مرز صدا فراتر برد و آن را به تجربه‌ای خیال‌انگیز و جاودانه بدل ساخت.
فورت‌ونگلر، با رهبری خلاقانه و حضوری کاریزماتیک، نه‌تنها ارکستر را هدایت کرد، بلکه روح اثر را آشکار ساخت؛ و از همین‌رو، در حافظه‌ی موسیقی جهان، در صدر تمامی دوران‌ها ایستاده است.
این مجموعه، یکی از مهم‌ترین و جنجالی‌ترین انتشارات آرشیوی در تاریخ موسیقی کلاسیک قرن بیستم به‌شمار می‌آید؛ ضبط‌های رادیویی سال‌های ۱۹۳۹ تا ۱۹۴۵ که سفری‌ست به ژرفای تاریخ، هنر و روح انسانی.
در سال ۱۹۳۹، آن‌گاه که سایه‌ی جنگ جهانی دوم بر اروپا گسترده شد و زمین زیر پای انسانیت به لرزه افتاد، در برلین، شهری که به‌زودی در آتش بمباران خواهد سوخت، مردی با چوب رهبری در دست، در برابر ارکستر فیلارمونیک ایستاد و آغاز به نواختن کرد. اما نه برای سرگرمی، نه برای تبلیغات، و نه حتی برای بقا؛ بلکه برای اعطای معنا به زندگی، در لحظاتی که معنای زیستن در حال زوال و فروپاشی بود.
این مجموعه، صرفاً یک اثر تاریخی نیست، بلکه معجزه‌ای هنری‌ست، بیست‌ودو دیسک، شامل بیش از بیست‌ودو ساعت موسیقی، ضبط‌شده در مکان‌هایی که امروز دیگر اثری از آن‌ها نیست: آلته فیلارمونیه، کارخانه AEG، خانه رادیو، استااتسوپر، آدمیرالس‌پالاست، و بتهوون زال.
این مکان‌ها روزگاری زنده بودند؛ نفس‌هایی سنگین، دردناک، اما سرشار از حیات در آن‌ها جاری بود. این ضبط‌ها، یادگارهای بازمانده از جهانی ویران‌شده‌اند؛ و با این‌حال، همان‌ها جهانی دیگر را زنده می‌کنند، جهانی که در آن، موسیقی واپسین زبان انسانیت بود.
فورت‌ونگلر، رهبر ارکستری بود که هرگز به حزب نازی نپیوست و از سیاست‌های نژادپرستانه انتقاد کرد و بیزار بود. در نامه‌ای مشهور به گوبلز در سال ۱۹۳۳، از اخراج موسیقیدانان یهودی چون برونو والتر و آرتور شنابل انتقاد کرد و نوشت: کیفیت موسیقی، ربطی به ایدئولوژی ندارد.
او با وجود فشارها، نوازندگان یهودی را در ارکستر خود حفظ کرد، آثار مندلسون را اجرا نمود، و به بسیاری از هنرمندان یهودی (از جمله یهودی منوهین) کمک کرد تا بگریزند و حتی برخی را از مرگ نجات داد. زمانی که از او خواستند در برابر جایگاه هیتلر سر فرود آورد، سر خم نکرد. با این‌حال، رژیم نازی از موسیقی او بهره‌برداری کرد؛ چرا که موسیقی‌اش نماد «روح آلمان» تلقی می‌شد. هیتلر اجراهای او را دوست داشت و ضبط‌هایش را به‌عنوان هدیه به دیگران می‌داد. اما فورت‌ونگلر، در تمام آن سال‌ها، نه برای هیتلر، بلکه برای آیندگان می‌نواخت. او باور داشت که موسیقی، تنها میراثی‌ست که از دل جنگ باقی خواهد ماند، و حق با او بود. او موسیقی را نیرویی اخلاقی و معنوی می‌دانست؛ چیزی فراتر از نت‌ها، فراتر از صدا، و حتی فراتر از زمان.
الکس راس، منتقد نشریه‌ نیویورکر، درباره‌ اجراهای او چنین می‌نویسد: قدرتی ناراحت‌کننده و آشفتگی‌آور؛ موسیقی متعالی زیر سایه‌ی هیتلر، که اجراها را به واپسین لحظات زندگی بدل می‌کند، گویی فردایی در کار نیست.
و همین حس است که اجراهای فورت‌ونگلر را متمایز می‌سازد: گویی می‌دانست فردایی وجود ندارد، و هر نت را چنان می‌نواخت که گویی واپسین صدای زندگی اوست.
سبک رهبری‌اش طبیعی، ژرف و فلسفی بود. تمپوهای متغیر، گاه تا بیست درصد کندتر از استاندارد، پویایی‌های شدید، از زمزمه‌های عمیق تا فریادهای انفجاری، و تأکید بر ساختار درونی موسیقی و عمق عاطفی، همه و همه موسیقی را به موجودی زنده بدل می‌کرد؛ گویی موسیقی موجودی زنده است که نفس می‌کشد.
فورت‌ونگلر از معدود رهبرانی بود که ساختار، بیان و بافت موسیقی را از درون می‌پروراند؛ و به اصول ثابت و مطلق در موسیقی باور نداشت. او بر این اعتقاد بود که عظمت هنر در تجلی معنای انسانی نهفته است، و سیاست باید در خدمت بیان هنری باشد، نه بالعکس.
ویژگی‌های برجسته سبک او عبارت‌اند از:
سیالیت و انعطاف زمانی: فورت‌ونگلر با تنظیم کشش‌ها و تغییرات سرعت، ژرفایی کم‌نظیر به فرم و تنش موسیقایی آثار می‌بخشید. تغییرات تمپو در اجراهای او کاملاً شخصی و گاه فراتر از آن‌چه آهنگساز تعیین کرده بود، اما همواره بر پایه‌ی ساختار کلی و روح اثر انجام می‌شدند و هرگز دلبخواهانه یا بی‌دلیل نبودند. لحظات اوج احساسی در اجراهای او، قدرتی بی‌مانند به ارکستر می‌بخشید.
حس طبیعی و وحدت بلندپروازانه: سبک فورت‌ونگلر، به‌ویژه در آثار آلمانی قرن نوزدهم چون بتهوون، برامس، بروکنر و واگنر، بر رشد تدریجی و اوج‌گیری طبیعی انرژی موسیقی استوار بود. او تمامی عناصر موسیقایی از دینامیک و فرم گرفته تا هماهنگی و ضد نقطه را در جهت خلق حیات درونی موسیقی به‌کار می‌گرفت.
انعکاس لحظه‌نگر: هر اجرای فورت‌ونگلر، تفاوت‌هایی منحصربه‌فرد با دیگری داشت؛ حتی اجرای یک اثر در دو شب متوالی، بنا به رویکرد او، از نظر بیان و ساختار کلی دگرگونی‌هایی محسوس می‌یافت. همین ویژگی، ضبط‌های زنده‌ی او را از منظر هنری، بسیار ارزشمندتر از اجراهای استودیویی ساخت.
شیوه‌ی رهبری طبیعی و تعامل‌محور: برخلاف سبک دیکتاتورمآبانه‌ی رهبرانی چون توسکانینی، که بر نظم اتوریته، دقت و پایبندی صرف به متن تاکید داشتند، فورت‌ونگلر به تفسیر تدریجی موسیقی باور داشت و معتقد بود این موسیقی است که باید رهبر را هدایت کند، نه بالعکس. او بر این باور بود که تکنیک باید در خدمت بیان باشد، و شخصیت موسیقایی رهبر، نقشی بنیادین در صدای واقعی ارکستر ایفا می‌کند.
بر پایه‌ی دیدگاه جان آردوین، سبک ذهنی واگنر زمینه‌ساز ظهور فورت‌ونگلر شد، در حالی که سبک عینی مندلسون، توسکانینی را شکل داد. هاینریش شنکر، موسیقی‌شناس برجسته، فورت‌ونگلر را بزرگ‌ترین رهبر ارکستر جهان دانست؛ تنها کسی که به‌راستی روح بتهوون را درک کرده است.
ضبط‌های فورت‌ونگلر با غنای صوتی خارق‌العاده‌ای متمایز می‌شوند؛ در آن‌ها توجه ویژه‌ای به سازهای ویولن‌سل، کنترباس، سازهای ضربی و چوبی معطوف شده است. به گفته‌ی خود او، این کیفیت صوتی را از آرتور نیکیش آموخته بود. بخشی از این غنای صوتی، به ضربه‌ی مبهم و سیال او مربوط می‌شود، ویژگی‌ای که فاصله‌هایی ظریف میان صداهای تولیدشده توسط نوازندگان ایجاد می‌کرد و به شنوندگان امکان می‌داد تا حتی در بخش‌های توتی، تمامی سازهای ارکستر را تشخیص دهند.
ولادیمیر اشکنازی، فورتیسیموهای فورت‌ونگلر را ستود؛ و یهودی منوهین، ضربه‌ی سیال او را دشوارتر اما برتر از ضربه‌ی دقیق توسکانینی دانست. برخلاف اتو کلمپرر، فورت‌ونگلر احساسات را در اجرا سرکوب نمی‌کرد، بلکه جنبه‌ای فرا رمانتیک به تفسیرهایش می‌افزود. شدت احساسی ضبط‌های دوران جنگ جهانی دوم او، شهرتی خاص دارد.
کریستوف اشنباخ، رهبر ارکستر و پیانیست نامدار، فورت‌ونگلر را جادوگری توانمند خواند؛ مردی که می‌توانست مجموعه‌ای کامل از موسیقی‌دانان را به حالت وجد و سرخوشی هدایت کند.
او همواره می‌کوشید عنصر بداهه و پیش‌بینی‌ناپذیری را در اجراهایش حفظ کند، و هر تفسیر را بازآفرینی‌ای نو می‌دانست. با این‌حال، خط ملودیک و وحدت کلی موسیقی در آثارش هرگز گم نمی‌شد؛ حتی در احساسی‌ترین لحظات، انسجام اثر حفظ می‌شد، بخشی از این امر، حاصل آموزه‌های شنکر بود، و بخشی دیگر، نتیجه‌ی فعالیت دائمی او به‌عنوان آهنگساز و پژوهشگر مادام‌العمر در هنر آهنگسازی.
رهبرانی چون کلمپرر، کارایان و بسیاری دیگر از بزرگان موسیقی، هرچند وفادار به مدرنیسم ارکسترال و ساختارهای کلاسیک بودند، اما هرگز نتوانستند انرژی ناب، شور، خلوص و بیان آزاد فورت‌ونگلر را بازآفرینی کنند. کارایان، گاه به‌سبب سردی و وضوح در اجراهایش، به شیشه‌ای سرد و شفاف تشبیه شده است؛ در حالی‌که فورت‌ونگلر با حرارت، طوفان عاطفی و شدت کوبنده‌ی ارکستر شناخته می‌شود.
مقایسه‌ی اجراهای فورت‌ونگلر با دیگر رهبران برجسته، به‌ویژه توسکانینی و کارایان، نشان‌دهنده‌ی راهی متمایز و ژرف‌تر است که گاه با قواعد کلاسیک در تناقض می‌نماید. سفر معنوی او در هر اجرا، بیش از بازآفرینی یک اثر شاخص، به خلق تجربه‌ای موسیقایی نو شباهت دارد.
فورت‌ونگلر شاگردانی برجسته داشت؛ از جمله کارل‌روبرت کریتن، پیانیست نابغه‌ای که در سال ۱۹۴۳ به‌دلیل انتقاد از هیتلر، به‌دست نازی‌ها کشته شد. کریتن تأثیر مهمی بر دانیل بارنبویم، پیانیست و رهبر ارکستر نامدار، گذاشت، کسی که در سن هشت‌سالگی، پس از حضور در کنسرت پاسیون متی مقدس اثر باخ به رهبری فورت‌ونگلر در سال ۱۹۵۰، تصمیم گرفت رهبر ارکستر شود. الیزابت فورت‌ونگلر، همسر او، باور داشت که بارنبویم راه و شیوه‌ی فورت‌ونگلر را دنبال می‌کند. بارنبویم همچنین ضبطی از سمفونی شماره ۲ فورت‌ونگلر را با ارکستر سمفونیک شیکاگو اجرا کرده است.
در سال ۱۹۴۴، فورت‌ونگلر به‌سبب فشارهای گشتاپو، به سوئیس پناه برد. پس از پایان جنگ جهانی دوم، در سال ۱۹۴۶ توسط نیروهای متفقین ممنوع‌الکار شد. دادگاه دنازیفیکاسیون در سال ۱۹۴۷ او را بی‌گناه دانست، با این‌حال آن دوران، به وجهه‌ی هنری‌اش آسیب رساند. در دفاعیه‌ی خود نوشت: وظیفه‌ی من حفظ موسیقی آلمانی بود و باید این بحران را پشت سر می‌گذاشتم.
پس از آن، در سال ۱۹۴۷، رهبری ارکستر فیلارمونیک برلین را از سر گرفت و در سال‌های پایانی زندگی، با فستیوال‌هایی چون بایرویت (سمفونی نهم بتهوون، ۱۹۵۱) و سالزبورگ همکاری کرد.
او بیش از ۲۰۰ اثر خلق کرد؛ از جمله سه سمفونی، کنسرتوهای ویولن و پیانو، و نوشته‌های فلسفی همچون کتاب گفت‌وگوهایی در باب موسیقی (۱۹۴۸). فورت‌ونگلر در ۳۰ نوامبر ۱۹۵۴، در بادن-بادن، بر اثر حمله‌ی قلبی درگذشت؛ در حالی‌که مشغول کار بر سمفونی چهارم خود بود. میراث او، تلفیقی‌ست از نبوغ هنری و جنجال سیاسی. فورت‌ونگلر موسیقی را پلی میان انسان‌ها می‌دانست، و سبک طبیعی، فلسفی، ژرف و پرشور او، الگویی برجسته برای نسل‌های آینده شد.

تئودور آدورنو، فیلسوف و منتقد موسیقی، درباره‌ی او گفته است: فورت‌ونگلر موسیقی را نجات داد؛ نه از راه وفاداری به متن، بلکه از طریق شکستن ظاهر آن. او متن را از هم می‌پاشید تا روح حقیقی‌اش را حفظ کند.
رهبران و بزرگان موسیقی از نسل‌های گوناگون، همواره به تحسین فورت‌ونگلر پرداخته‌اند و او را نابغه‌ای فراتر از زمان دانسته‌اند، گرچه سبک پرشور و رخدادهای سیاسی‌اش گاه مورد انتقاد نیز قرار گرفته است.
ریچارد اشتراوس، استاد او، فورت‌ونگلر را وارث بتهوون می‌دانست؛ کسی که موسیقی را با عمقی فلسفی اجرا می‌کرد که کمتر کسی توان انجامش را داشت.
آرتورو توسکانینی، رقیب ایتالیایی‌اش، با وجود تفاوت‌های بنیادین در سبک رهبری (دقت در برابر احساس) همواره به نبوغ او اذعان کرده و تحت تأثیر او قرار داشت. توسکانینی گفته است: فورت‌ونگلر نابغه است، اما من او را درک نمی‌کنم. او موسیقی را خلق می‌کند، ولی من آن را می‌خوانم و اجرا می‌کنم. او بزرگ‌ترین رهبر موسیقی آلمانی‌ست. شور و هیجان فورت‌ونگلر، روح واگنر را زنده می‌کند. وقتی سمفونی پنجم بتهوون را اجرا می‌کند، گویی خود بتهوون در حال خلق اثر است، نه اجرا.
هربرت فون کارایان، جانشین او در برلین که بعدها امپراتور موسیقی لقب گرفت، همواره فورت‌ونگلر را استاد خود می‌دانست، با آن‌که سبک موسیقی این دو کاملاً متفاوت بود. کارایان گفته است: فورت‌ونگلر استاد بزرگی بود و جهان مشتاقانه منتظر اجراهای او می‌ماند. من ساختار می‌آفرینم، اما او جهان را از نو بازسازی می‌کرد. او موسیقی را از درون کشف می‌کرد، نه صرفاً از روی کاغذ. اجرای او از آثار بروکنر و بتهوون برای من غیرقابل دسترس بود و هرگز تلاش نکردم آن‌ها را تقلید کنم. سبک منحصر به‌فرد او، موسیقی را به چیزی زنده و پویا بدل می‌کرد، و من بسیار از او آموختم.
لئونارد برنستاین، که خود به‌سبب تعبیرهای ژرف موسیقایی شهرت داشت، فورت‌ونگلر را پیامبر موسیقی خوانده و او را بزرگ‌ترین رهبر موسیقی قرن دانسته است. برنستاین گفته: اجراهای او فراتر از نت‌های معمول بودند. او موسیقی را همچون نیرویی اخلاقی تفسیر می‌کرد. در سخنرانی‌اش در دانشگاه هاروارد اشاره می‌کند: فورت‌ونگلر توانایی متوقف کردن زمان را در اجراهایش داشت؛ زیرا در موسیقی او، زمان خطی نبود، بلکه عمودی جلوه می‌کرد. او اجراهای فورت‌ونگلر از سمفونی نهم بتهوون را غیرقابل تقلید دانسته و گفته است: او این اثر را اجرا نمی‌کرد، بلکه زندگی می‌کرد. هر اجرا، تجربه‌ای تازه و بی‌مانند بود.
کارلوس کلایبر، که به دقت و انرژی در اجراهایش شهرت داشت، معتقد بود هیچ‌کس نمی‌تواند با فورت‌ونگلر برابری کند. او گفته بود: فورت‌ونگلر غیرقابل تحلیل است. نقل شده که کلایبر هرگز اجراهای فورت‌ونگلر از سمفونی‌های هفتم و هشتم بتهوون را در کلاس تدریس نمی‌کرد؛ زیرا باور داشت این آثار نه قابل آموزش‌اند و نه قابل تقلید، بلکه تنها باید تجربه شوند.
گئورگ شولتی، با وجود سبک دقیق و پرانرژی خود، احترام عمیقی برای فورت‌ونگلر قائل بود. او فورت‌ونگلر را مردی از دنیایی دیگر توصیف کرده و در یادداشت‌های شخصی‌اش اعتراف می‌کند: مقایسه‌ی اجراهای بروکنر توسط فورت‌ونگلر، همچون شنیدن آثاری ضبط‌شده از آسمان است. این اجراها در سطحی قرار دارند که رسیدن به آن برای من ممکن نبود.
دانیل بارنبویم، رهبر و پیانیست برجسته، همواره سبک موسیقایی فورت‌ونگلر را ستوده و او را الگوی نخست و نهایی خود دانسته است. به باور بارنبویم، فورت‌ونگلر موسیقی را همچون موجودی زنده درک می‌کرد، نه صرفاً متنی برای اجرا. او توانایی منحصربه‌فردی داشت: خلق لحظه‌ای مشترک میان بتهوون، خودش و شنوندگان، لحظه‌ای که همه را در جهانی واحد به هم پیوند می‌داد. عمق هنری او در اجرای آثار بتهوون بی‌مانند بود.
یوزف کریپس، با سبک دقیق و خاص خود، معتقد بود که فورت‌ونگلر تمامی جنبه‌های موسیقی را به‌درستی می‌شناخت و آن را با تمام وجود زندگی می‌کرد.
جورج سل، رهبر ارکستری با سبکی منظم و ساختارمند که در تضاد با آزادی بیان فورت‌ونگلر قرار داشت، همواره تصویری از او را در اتاق کار خود نگه می‌داشت؛ نشانه‌ای از احترام عمیق و تأثیر ماندگار فورت‌ونگلر بر نسل‌های پسین.
رهبران ارکستر و بزرگان موسیقی بسیاری از فورت‌ونگلر تمجید کرده‌اند و آن‌چه در این متن آمده، تنها شماری اندک از آن‌هاست. نام او، نه‌تنها در تاریخ موسیقی، بلکه در حافظه‌ی فرهنگی بشر، با شکوهی جاودانه نقش بسته است.
اجراهای فورت‌ونگلر سرشار از جسارت و زندگی‌اند؛ او موسیقی را فراتر از محدودیت نت‌ها پیش برد و آن را به تجربه‌ای انسانی و ژرف بدل ساخت. در مقایسه با توسکانینی (دقیق و سریع)، کارایان (صاف و مدرن) یا برنستاین (پویا و آمریکایی)، فورت‌ونگلر موسیقی را به شکلی طبیعی‌تر، عمیق‌تر و فلسفی‌تر ارائه می‌کرد، هرچند گاه اجرای او نامنظم به نظر می‌رسید. سبک منحصربه‌فرد او، به‌ویژه در دوران جنگ، توانست تنش‌های سیاسی را به بیانی هنری و تأثیرگذار تبدیل کند.
فورت‌ونگلر در این ضبط‌ها جاودانه شد؛ نه به‌سبب تکنیک، بلکه به‌واسطه‌ی روحی که در آثارش جاری‌ست. در اینجا، شنونده تنها موسیقی نمی‌شنود، بلکه تاریخ، فلسفه، درد، امید و حس جاودانگی را لمس می‌کند.
و در نهایت، با گفته‌ای از خود فورت‌ونگلر این لحظه را به پایان می‌بریم:
موسیقی، تنها هنری‌ است که در آن، زمان و ابدیت به یکدیگر می‌پیوندند. من موسیقی را نه برای کسانی که در سالن حضور دارند، بلکه برای آن‌هایی اجرا می‌کنم که هنوز پا به دنیا نگذاشته‌اند، و برای آن‌هایی که دیگر در میان ما نیستند و از دنیا رفته‌اند. موسیقی، تنها پلی‌ست که گذشته را به آینده پیوند می‌دهد.
این مجموعه، تجسمی‌ست عمیق از پیوند زمان و ابدیت؛ و به تمامی دوست‌داران موسیقی کلاسیک، آثار و اجراهای این موسیقیدان و رهبر بی‌نظیر و افسانه‌ای را با احترام پیشنهاد می‌کنم.
این مجموعه همچنین دارای کتابچه‌ی راهنمایی تاریخی و خواندنی در ۱۸۴ صفحه است که اطلاعات ارزشمندی درباره‌ی ضبط‌ها، اجراها و زمینه‌ی تاریخی آن‌ها ارائه می‌دهد:
https://www.opusklassiek.nl/cd-recensies/cd-gvdl/furtwaengler_1939_1945_contents.pdf